Tavla Zar İsimleri ve Anlamları: Hepyekten Düşeşe

Kısaca

Tavlada (backgammon) iki zarın gelebileceği 21 farklı ikilinin her birinin bir adı vardır ve bu adlar Farsça sayılardan gelir: yek (1), dü (2), se (3), cihar (4), penç (5), şeş (6).

• Üç çiftte dü (iki) sayının önüne gelir: düse (3-3), dübeş (5-5), düşeş (6-6).
• Öbür üç çiftin ayrı adı vardır: hepyek (1-1), dubara (2-2), dörtcihar (4-4).
• Karışık zarlarda genellikle büyük sayı önce söylenir: şeşbeş (6-5), pencüse (5-3), seyek (3-1).
• Yazılış kaynaktan kaynağa değişir. Türk Dil Kurumunun Güncel Türkçe Sözlük’ü bu adları bitişik yazar (şeşbeş, düşeş). Ayrı ya da tireli yazılışlarla da karşılaşırsınız: şeş beş, dü şeş, şeş-i dü.

Türk tavlası oyuncuları arasında zarları bu adlarla söylemek bir gelenektir. Aşağıda 21 adın tablosunu, sayıların kökenini, okunuşlarını ve hangi zarın kaç ihtimalle geldiğini bulacaksınız. Sayfanın sonunda zar dışındaki birkaç tavla terimi de var.

Tavla zar isimleri tablosu (21 zar)

Tablo zarları hepyekten düşeşe sıralar. “Adı” sütunu Güncel Türkçe Sözlük’teki yazılıştır. “Başka yazılışı” sütunu başka kaynaklarda geçen biçimleri gösterir. “Kaç hane” o atışla toplam kaç hane yürüyeceğinizdir; çift atınca sayıyı dört kez oynarsınız.

Çiftlerin adındaki dü “iki” demektir: düşeş kelimesi kelimesine “iki altı”dır ve iki zarın da altı geldiğini anlatır. Hepyekte aynı işi “hep” görür: zarların hepsi bir.

Zar isimleri hangi dilden gelir?

Farsçadan. Güncel Türkçe Sözlük tavladaki altı sayı adının her birinin kökenini Farsça diye verir. Sözlük bu sayıları tek başına da madde yapar ve Türkçe karşılığını yazar: yek “bir”, dü “iki”, se “üç”, cihar “dört”, penç “beş”, şeş “altı”.

Son sütundaki okunuşları kaynak İngilizce harflerle verir (chahâr, panj, shesh); tabloda bunları Türkçe harflerle yazdık.

• Dü ile do aynı sözcüktür. Sözlük kökeni dū diye yazar; bugünkü Farsçada aynı sayı do diye okunur.
• Hep de Farsçadır. Sözlüğe göre “hep” Farsça heb sözcüğünden gelir; hepyek baştan sona Farsça bir addır.
• Dubara Farsça dū ve bāre sözcüklerinden gelir. Farsçada dubāra “yeniden, iki kez” anlamındadır.
• Sebayüdü: Sözlük bu adı Farsça se ve bā sözcüklerine bağlar. Bā Farsçada “ile” demektir; ad kabaca “üç ile iki” diye okunabilir.
• Düşeş Osmanlı Türkçesinden bugüne gelmiş bir sözcüktür; Osmanlı harfleriyle دوشش yazılır.

Türkçe sayı karışan adlar. Dört adda Farsça bir sayının yanında Türkçe bir sayı durur:

Beş sayısı bu yüzden iki türlü söylenir. 5-1, 5-2 ve 5-3’te Farsça penç geçer: pencüyek, pencüdü, pencüse. 5-5 ve 6-5’te Türkçe beş geçer: dübeş, şeşbeş. 5-4’ün iki adı da vardır: ciharıpenç ve beşcihar.

Adlar nasıl kurulur?

21 adı ezberlemek zorunda değilsiniz. Altı Farsça sayıyı bilirseniz 21 adın 14’ünü kendiniz kurarsınız; kalan yedisini ayrıca öğrenin.

1. Zarlara bakın. İki zar aynıysa çift, farklıysa karışık zar attınız.
2. Çift zarda “dü” ile sayıyı birleştirin: 3-3 düse, 6-6 düşeş. 5-5’te Farsça penç yerine Türkçe beş girer: dübeş. Üç çiftin ayrı adı vardır: hepyek (1-1), dubara (2-2), dörtcihar (4-4).
3. Karışık zarda önce büyük sayıyı, sonra küçüğü söyleyin: 6-3 şeş ve se, yani şeşüse; 4-2 cihar ve dü, yani ciharıdü; 2-1 dü ve yek, yani düyek. Şeşüsedeki ü gibi, bazı adlarda iki sayının arasına bir ses girer; ayrıntısı adımların altında.
4. Kalıba uymayan üç karışık zarı aklınızda tutun:
   • 3-2 sebayüdü: se ile dü arasına Farsça bā (“ile”) girer.
   • 6-5 şeşbeş: beş, Farsça penç değil, Türkçe beştir.
   • 5-4 beşcihar ya da ciharıpenç: ilkinde Türkçe beş geçer, ikincisinde küçük sayı önce söylenir.

2-1 kalıba uyar, ama aynı zarın küçük sayıyla başlayan bir adı daha vardır: yekdü.

Ortadaki ses. Sözlükteki bazı adlarda iki sayının arasına bir ses girer: şeşüdü, şeşüse, pencüse, ciharıdü, ciharıse. Bazılarında girmez: şeşyek, şeşcihar, şeşbeş, seyek. Başka kaynaklar bu sesi tireyle ayırır ve bazen başka bir ünlüyle yazar: sözlük şeşüdü der, aynı zar başka bir kaynakta şeş-i dü olarak geçer.

Okunuş ve yazılış

Bu adların herkesin kullandığı tek bir yazılışı yoktur. Bu sayfa Güncel Türkçe Sözlük’ün bitişik yazılışını esas alır, başka yazılışları da tabloda verir.

• Cihar: Sözlük cihar sözcüğündeki a’yı uzun gösterir. Bu uzunluk ciharıyek, ciharıdü, ciharıse, ciharıpenç ve şeşcihar adlarında da işaretlidir (örneğin ciha:rıdü); dörtcihar ve beşcihar adlarında işaret yoktur. Cihar, caar gibi de okunur: dört caar, caar-i se, caar-i penc.
• Dubara: Sözlük iki a’yı da uzun gösterir.
• Sebayüdü: Sözlükteki okunuşu seba:yüdü: a uzundur.
• Penç ve penc: Sözlük sayıyı penç diye madde yapar, birleşik adlarda pencü- diye yazar: pencüyek, pencüdü, pencüse. Ciharıpençte yine ç vardır.
• Bitişik mi, ayrı mı? Sözlükte hepyek, düşeş, şeşbeş; başka kaynaklarda hep yek, dü şeş, şeş beş. İkisi de aynı zarı anlatır.

Masada farklı bir söyleyiş duyarsanız şaşırmayın: adlar kaynaktan kaynağa değiştiği gibi oyuncudan oyuncuya da değişebilir.

Hangi zar kaç ihtimalle gelir?

Her yüzün eşit gelebildiği iki zarda 36 sonuç vardır (6 × 6). Bir çift bu 36 sonucun yalnız birinde gelir; karışık bir ikili ise ikisinde. Şeşbeş hem birinci zar 6, ikinci zar 5 olunca hem de tersi olunca gelir. Bu yüzden şeşbeşin gelme ihtimali düşeşinkinin iki katıdır.

• Herhangi bir çiftin gelme ihtimali 6’da 1’dir.
• Belirli bir çiftin, örneğin düşeşin, gelme ihtimali 36’da 1’dir.
• Belirli bir karışık ikilinin, örneğin şeşbeşin, gelme ihtimali 36’da 2, yani 18’de 1’dir.

Çiftin üst üste gelme ihtimalini tavlada üst üste çift olasılığı sayfasında hesapladık.

Nasıl hesapladık? İki zarın 36 sonucunu tek tek sayan küçük bir betik yazdık: her sonucu büyük sayı önce olacak biçimde bir ikiliye bağladık ve her ikilinin kaç sonuçta göründüğünü saydık. 36 sonuç 21 ikili verdi; 6 çiftin her biri bir kez, 15 karışık ikilinin her biri iki kez göründü.

Hangi zar kaç hane yürütür?

Karışık zarda iki sayıyı ayrı ayrı oynarsınız; şeşbeşle toplam 11 hane yürürsünüz. Çift atınca o sayıyı dört kez oynarsınız (çift zar kuralı).

• En uzun atış düşeştir: 4 × 6 = 24 hane. Ardından dübeş gelir (20 hane), sonra dörtcihar (16 hane).
• En kısa atış yekdüdür: 1 + 2 = 3 hane. Hepyek de kısadır: 4 × 1 = 4 hane.
• Ortalama: 36 sonucun yürüttüğü hanelerin toplamı 294’tür; bir atış ortalama 8,17 hane yürütür (294 ÷ 36). Karşılaştırmak için: oyunun başında her tarafın yürüyeceği toplam yol, yani pip sayısı, 167 hanedir.
• Karışık bir atış en fazla 11 hane yürütür (şeşbeş). Dört çift bunu geçer: düse (12), dörtcihar (16), dübeş (20), düşeş (24).

Zar adlarından deyimler

Bazı zar adlarının günlük dilde de anlamı vardır. Güncel Türkçe Sözlük şunları verir:

Zarın dışında: birkaç tavla terimi

Tavla terimleri zar adlarıyla bitmez. Kuralları okurken ya da masada şu sözleri de duyarsınız:

oyna.app’te zarlar

oyna.app’in tavlasında zar adları ekranda yazmaz; zarları tahtada benekleriyle görürsünüz. Adını söylemek size kalır.

• İlk atış: Oyuna başlamak için iki oyuncu birer zar atar, büyük atan başlar. Türk tavlasında başlayan oyuncu iki zarı yeniden atar; bu yüzden ilk atış 21 zarın herhangi biri olabilir, düşeş de. Durum satırında başlayanı ve açılış zarlarını görürsünüz: “Siz başlıyorsunuz — 6’ya karşı 3” gibi.
• Backgammon (küplü): Başlayan oyuncu açılışta atılan iki zarı oynar. Açılışta eşit gelen zarlar yeniden atıldığı için bu iki zar hiçbir zaman aynı olmaz: ilk atış 15 karışık ikiliden biridir, hepyek ya da düşeşle başlanmaz.
• Çift atınca tahtada dört zar görünür; oynadığınız her zar soluklaşır, kaç hamleniz kaldığını böyle izlersiniz.

Kuralların tamamı tavla kuralları sayfasında: kim başlar, çift atınca ne olur ve backgammon’un farkları. Tahtayı kurmak için tavla dizilişi sayfasına bakabilirsiniz. Adları oynarken de öğrenebilirsiniz: tavlayı açın ve her atışta zarın adını içinizden söyleyin.