Tavla Kuralları: Başlangıç, Kırma, Toplama ve Mars

Kısaca: tavla nasıl oynanır?

Tavlada (backgammon) iki oyuncu 15’er pulunu iki zarla tahtanın 24 hanesinde ilerletir; pullarının hepsini önce evine getirip sonra tahtadan ilk toplayan eli kazanır. Bu sayfa Türk tavlasını oyna.app’te oynandığı gibi anlatır.

1. İki oyuncu birer zar atar; büyük atan başlar ve iki zarı yeniden atar.
2. Zarların gösterdiği sayılar kadar pul ilerletirsiniz. Her zar ayrı bir hamledir; çift atarsanız dört kez oynarsınız.
3. İki ya da daha çok rakip pulunun durduğu haneye, yani kapıya, pul koyamazsınız.
4. Rakibin tek pulu olan haneye gelirseniz o pulu kırarsınız. Kırık pul rakibin evinden yeniden girmeden sahibi başka pul oynayamaz.
5. 15 pulunuzun hepsi evinize gelince pullarınızı toplamaya başlarsınız.
6. Pullarını ilk toplayan eli kazanır ve 1 puan yazar. Rakibi hiç pul toplamadıysa mars olur: 2 puan.
7. Maç, seçilen puana (tek oyun, 2, 3 ya da 5) ilk ulaşan oyuncuyla biter.

Kurallar masadan masaya değişebilir. Küplü tavlanın, yani backgammon’un farkları ayrı bir bölümde; başka masalarda farklı oynanan noktalar sayfanın sonunda.

Tahta, pullar ve yön

Tavla tahtasında 24 hane vardır; ortadaki bölme tahtayı iki yarıya ayırır. Her oyuncunun 15 pulu vardır ve oyun iki zarla oynanır.

• Haneler: Bu sayfada haneler sizin tarafınızdan numaralanır: 1. hane sağ alt köşede, 24. hane sağ üst köşededir. oyna.app’te tahtanın üstünde numara yazmaz; ekran okuyucu, klavyeyle gezinirken haneleri “13. hane” gibi bu numaralarla okur.
• Eviniz: 1–6. haneler. Pullarınızı buradan toplarsınız.
• Rakibin evi: 19–24. haneler. Kırılan pulunuz oyuna buradan girer.
• Yön: Pullarınız 24. haneden 1. haneye doğru, saat yönünün tersine ilerler; hiçbir pul geri gitmez. Rakibinizin pulları aynı yolu ters yönde yürür ve onun evi sizin 19–24. hanelerinizdir. Yolun adım adım anlatımı: tavla hangi yöne oynanır?
• Telefonu dik tuttuğunuzda tahta yan dönebilir; pullarınız yine aynı yolu izler.

Başlangıç dizilişi:

Rakibinizin dizilişi sizinkinin aynısıdır; yalnızca onun numaralarıyla sayılır: onun 24. hanesi sizin 1. hanenizdir. Dizilişin resimli, adım adım anlatımı tavla dizilişi sayfasında.

Pip sayısı: Bütün pullarınızın toplanana kadar yürüyeceği hanelerin toplamıdır; 24. hanedeki bir pul 24, 6. hanedeki bir pul 6 sayılır. Başlangıçta iki tarafın pip sayısı da 167’dir: 2 × 24 + 5 × 13 + 3 × 8 + 5 × 6. Bir atış ortalama 8,17 hane yürütür: 36 olası atışın toplamı 294 hanedir ve 294 ÷ 36 ≈ 8,17. Çift atış dört kez oynandığı için hesaba dört katıyla girer; 6-6, 24 hane sayılır. oyna.app tahtanın yanında iki tarafın pip sayısını ve topladığı pul sayısını gösterir.

Oyuna kim başlar?

İki oyuncu birer zar atar; büyük zarı atan başlar. Zarlar eşit gelirse yeniden atılır.

• Türk tavlasında başlayan oyuncu iki zarı yeniden atar ve gelen zarı oynar. İlk atış çift de olabilir; bu yüzden bir el 21 farklı ilk atışla başlayabilir (6 çift ve 15 farklı ikili).
• Backgammon’da başlayan oyuncu açılışta atılan iki zarı oynar: siz 6, rakibiniz 3 attıysa 6-3 oynarsınız. İlk atış çift olamaz; 15 farklı açılış vardır.

Maçın her eli yeni dizilişle ve yeni bir açılış zarıyla başlar. oyna.app’te açılış zarları tahtanın iki yanında birer zar olarak görünür ve durum satırında “Siz başlıyorsunuz — 6’ya karşı 3” gibi bir yazı çıkar.

Zarlar ve hamle

Sıra size gelince iki zar atarsınız ve her zar ayrı bir hamledir. 5-2 attıysanız bir pulu 5 hane, bir pulu da 2 hane ilerletirsiniz; ikisi aynı pul da olabilir, farklı pullar da.

Bir pulu şu hanelere koyabilirsiniz:

• Bir pulu iki zarla birden oynarsanız ara durak da kurala uymalıdır: 5-2 ile 7 hane giderken pulun önce duracağı hane (5 ya da 2 hane ileride) kapı olmamalıdır.
• İki zarı da oynamak zorundasınız. Yalnızca biri oynanabiliyorsa onu oynarsınız. İkisi ayrı ayrı oynanabiliyor ama ikisi birlikte oynanamıyorsa büyük zarı oynarsınız.
• Hiçbir zar oynanamıyorsa sıranız geçer. oyna.app’te zarlar iki saniye tahtada kalır ve “Bu zarlarla oynanacak hamle yok — sıranız geçiyor.” yazar.

oyna.app’te hamle yapmak:

1. Sıranız gelince “Zar at”a basın.
2. Bir pula, sonra işaretli bir haneye dokunun ya da pulu sürükleyin. İki zarın toplamı kadar gitmek için pulu doğrudan hedef haneye götürebilirsiniz.
3. Fikrinizi değiştirirseniz “Geri al” ile o turdaki son hamlenizi geri alın.
4. Turunuz bitince “Onayla”ya basın. “Otomatik onayla” açıksa tur kendiliğinden onaylanır.

Kurala uymayan bir hamlede tahta nedenini yazar: “Bu pul bu zarlarla oynayamaz.” ya da “Önce kırık pulunuzu içeri sokun.” gibi.

Çift atınca kaç kere oynanır?

Çift atınca, yani iki zar aynı sayıyı gösterince, o sayıyı dört kez oynarsınız. 4-4 attıysanız dört kez 4 hane ilerlersiniz: bir pulu 16 hane, iki pulu 8’er hane ya da dört pulu 4’er hane götürebilir, bunları karıştırabilirsiniz.

• Dört hamlenin hepsi oynanamıyorsa oynanabildiği kadarını oynarsınız.
• Bir atışta gidilebilecek en uzun yol düşeşle (6-6) 24 hanedir. Zarların adları, örneğin 6-5 için şeşbeş, tavla zar isimleri sayfasında.
• Bir atışın çift gelme ihtimali 6’da 1’dir (36 atışın 6’sı). Üst üste çift gelmesinin hesabı üst üste çift olasılığı sayfasında.

Kapı ve kapı almak

İki ya da daha çok pulunuzun durduğu haneye kapı denir. Rakibiniz kapınıza pul koyamaz; zarla oradan geçebilir ama orada duramaz. Bir haneye ikinci pulunuzu koyduğunuzda kapı almış olursunuz.

• Bir hanede tek başına duran pul kırılmaya açıktır: rakip üstüne gelirse onu kırar.
• Kapılar rakibin yolunu daraltır. Evinizde (1–6. haneler) ne kadar çok kapınız varsa rakibinizin kırık pulu o kadar zor girer. Aynısı size de olur: rakibiniz kendi evinde, yani sizin 19–24. hanelerinizde kapı aldıkça kırık pulunuzun girişi zorlaşır (tablo).
• Arka arkaya altı kapı, gerisinde kalan rakip pulunu tamamen durdurur: hiçbir zar altı haneyi birden atlatmaz.

Pulu kırmak ve kırık pul

Rakibin tek pulu olan haneye pul koyarsanız o pulu kırarsınız. Kırılan pul tahtanın ortasındaki bölmeye konur; turnuva kurallarında bu bölmeye köprü denir. Kırmak zorunlu değildir: kurala uyan her hamleyi seçebilirsiniz.

Kırık pulunuz varsa:

1. Önce kırık pulunuzu oyuna sokmalısınız. Kırık pulunuz beklerken başka pul oynayamazsınız.
2. Kırık pul rakibin evinden girer: 1 atarsanız 24. haneye, 6 atarsanız 19. haneye (25 − zar).
3. Girilecek hane kapıysa o zarla giremezsiniz. Orada rakibin tek pulu varsa girerken onu kırarsınız.
4. Kırık pul girince kalan zarı istediğiniz pulla oynarsınız. Birden çok kırık pulunuz varsa hepsi girmeden başka pul oynanmaz.
5. Hiçbir zarla giremiyorsanız sıranız geçer.

Kırık pul kaç ihtimalle girer? Rakibin evinde k kapı varsa iki zar da kapalı bir haneyi gösterdiğinde giremezsiniz. Bunun ihtimali (k/6)², girme ihtimali 1 − (k/6)²’dir.

Bu sayılar, oyna.app’in tavla motorunda 36 atışın her biri tek tek denenerek sayıldı.

Ev tamamen kapalıysa: Rakibin evinin altı hanesi de kapıysa Türk tavlasında zar atılmaz: oyna.app’te “Kırık pulunuz içeri giremiyor — sıranız geçiyor.” yazar ve sıra geçer. Backgammon’da zar yine atılır, giremeyince sıra geçer.

Vurup kaçmak (vur kaç): Bir pulu kırdıktan sonra aynı pulla kalan zarı oynayıp yola devam edebilirsiniz. oyna.app’te bu kendi evinizde de serbesttir; bazı masalarda serbest değildir (farklar).

Toplama

15 pulunuzun hepsi evinize (1–6. haneler) gelince pullarınızı tahtadan toplamaya başlarsınız. Bunun için kırık pulunuz olmamalı, evin dışında pulunuz kalmamalıdır.

• Zarın gösterdiği haneden bir pul toplarsınız: 4 attıysanız 4. haneden.
• O hanede pulunuz yoksa ve daha yüksek bir hanede pulunuz varsa o zarı ev içinde oynarsınız. 6. ve 5. hanelerde pulunuz varken 3 attıysanız 6’dan 3’e ya da 5’ten 2’ye oynarsınız.
• Zar en yüksek pulunuzun hanesinden büyükse en yüksek hanedeki pulu toplarsınız. En yüksek pulunuz 4. hanedeyken 6 attıysanız 4. haneden toplarsınız.
• Toplayabilecekken pulu ev içinde ilerletmek de serbesttir.
• Toplarken pulunuz kırılırsa toplamaya ara verirsiniz. Kırık pul girer ve evinize kadar gelir; sonra toplamaya devam edersiniz.

Topladığınız pullar sağdaki toplama yerine gider. 15. pulunu ilk toplayan eli kazanır.

Mars nedir, kaç puan?

Mars, siz 15 pulunuzu topladığınızda rakibinizin henüz hiç pul toplamamış olmasıdır. Türk tavlasında mars 2 puan yazar, normal kazanılan el 1 puandır; Türk tavlasında bundan büyük bitiş yoktur.

• Mars olmamak için tek bir pul toplamanız yeter.
• Backgammon’daki 2 puanlık bitişe İngilizcede gammon, 3 puanlık bitişe backgammon denir. oyna.app’in Türkçe ekranı bunları mars ve katmerli mars diye yazar; turnuva kurallarında da “mars veya katmerli mars” geçer.
• Mars maçın skoruna 2 puan olarak eklenir. 5 puanlık maçta skor siz 3, rakibiniz 4 iken bir mars yaparsanız skor 5–4 olur ve maçı kazanırsınız.
• Eli bırakırsanız da mars yazılabilir (aşağıda).

Eli ya da maçı bırakmak

oyna.app’te “Teslim ol” düğmesiyle eli ya da maçı bırakmayı teklif edebilirsiniz; tek oyunluk maçta yalnız “Bu eli bırak” çıkar. Sıra sizde olmasa da teklif edebilirsiniz.

• Bu eli bırak: Rakibiniz kabul ederse eli o kazanır. Hiç pul toplamadıysanız 2 puan (mars), en az bir pul topladıysanız 1 puan yazılır. Backgammon’da pul topladıysanız 1 × küp; toplamadıysanız kırık pulunuz varsa ya da rakibin evinde pulunuz kaldıysa 3 × küp, yoksa 2 × küp yazılır.
• Maçı bırak: Rakibiniz kabul ederse maçı o kazanır.

Teklifin değeri menüde yazar: ”(−2 · mars)” gibi. Rakibiniz teklifi kabul edebilir ya da reddedebilir. Reddederse oyun sürer ve o tur bitene kadar yeniden teklif edemezsiniz.

Tavla kaç puanda biter? Puanlama ve maç

Tavla maçı puana oynanır: seçilen puana ilk ulaşan ya da onu geçen oyuncu maçı kazanır. Her eli kazanan Türk tavlasında 1 ya da 2 puan yazar. Backgammon’da el 1, 2 ya da 3 puan yazar ve bu sayı küple çarpılır (mars). Buradaki puan maçın skorudur; hesabınızdaki oyun puanı ayrı bir şeydir.

oyna.app’te “Maç uzunluğu” seçenekleri tek oyun, 2, 3 ve 5 puandır; varsayılan 5. Türk tavlasında bir el en fazla 2 puan yazdığından 5 puanlık maç puanla en az 3 elde biter. Biri maçı bırakırsa (teslim) ya da online masada süre veya bağlantı yüzünden kaybederse (süre) maç daha erken biter.

Örnek: 5 puanlık maç, Türk tavlası

• Skor seçilen puanı geçebilir; maç yine o el biter.
• Her el yeni dizilişle başlar, skor sürer. Maç bitince yeni maç 0–0 başlar.

Backgammon: küp ve Crawford

Backgammon (oyna.app’te “Backgammon (küplü)”) Türk tavlasıyla aynı tahtada, aynı dizilişle ve aynı hamle kurallarıyla oynanır. Bazı Türkçe kaynaklar bu oyuna “modern tavla” der; turnuva kurallarında ise “vidolu (küplü) tavla” adı geçer. Varyantı oyun sayfasındaki “Varyant” seçiminden açabilirsiniz. Farklar şunlar:

Küp (katlama):

1. Sıra sizdeyken, zar atmadan önce “Katla”ya basabilirsiniz. Küp ortadaysa ya da sizdeyse katlayabilirsiniz; küp rakibinizdeyse katlayamazsınız.
2. Rakibiniz “Al” derse küpün değeri iki katına çıkar ve küp ona geçer. Oyun sürer; siz zarınızı atarsınız.
3. Rakibiniz “Pas” derse eli kaybeder ve küpün katlanmadan önceki değeri kadar puan yazılır: küp 1’deyken katladıysanız 1 puan, 2’deyken katladıysanız 2 puan.
4. Elin sonunda kazanılan puan küple çarpılır: küp 4’teyken mars 8, katmerli mars 12 puandır.
5. Küp en fazla 64’e çıkar. Küp hiç katlanmamış olsa da mars ve katmerli mars sayılır.

Crawford kuralı: Oyunculardan biri maçı kazanmaya 1 puan kalınca (5 puanlık maçta 4’e gelince) sonraki el küpsüz oynanır; ekranda “Crawford eli” yazar. Ondan sonraki ellerde küp yeniden kullanılır. Tek oyunluk maçta Crawford eli yoktur.

Online masada süre

Online masada her karar için 30 saniyeniz vardır. Zar atmak bir karardır; o turun bütün pul hareketleri ve geri almaları da tek bir karardır. Katlamaya ya da bir teslim teklifine cevap vermek ayrı birer karardır.

• 30 saniye biterse maç boyunca kullanabileceğiniz 90 saniyelik ek süreniz işlemeye başlar.
• Ek süre de biterse sıranız sizin yerinize kendiliğinden oynanır: zarınız atılır ya da basit bir hamle seçilir. Size yapılmış bir teslim teklifi kabul edilmiş sayılır.
• Üst üste iki kez süreniz biterse maçı kaybetmiş sayılırsınız. Arada kendiniz oynadığınız her hamle bu sayımı sıfırlar.
• Bağlantınız koparsa yeriniz 60 saniye korunur; bu sırada saatiniz işlemeye devam eder. Dönmezseniz maçı kaybetmiş sayılırsınız.

Bilgisayara karşı oyunda süre sınırı yoktur.

Temel sorular

Kurallar masaya göre değişir

Tavla her masada aynı oynanmaz; oturmadan önce kuralları konuşmak tartışmayı baştan önler. oyna.app’te kurallar bu sayfadaki gibidir. Başka masalarda şu farklarla karşılaşabilirsiniz:

• Kendi evinizde vurup kaçmak: Bazı geleneksel kural anlatımlarında kendi evinizde vurup kaçmak yoktur. oyna.app’te serbesttir.
• Maçın biçimi: Bazı anlatımlarda tavla 5 el oynanır ve en az 3 eli kazanan oyunu alır. oyna.app’te maç puana oynanır ve mars 2 puan sayılır.

Oynayarak öğrenin

Kurallar en çabuk tahtada oturur. Tavlayı açın ve önce bilgisayara karşı birkaç el oynayın: kurala uymayan hamlede tahta nedenini yazar, “Geri al” ile hamlenizi değiştirebilirsiniz. Küplü oyunu denemek için aynı sayfada “Backgammon (küplü)” seçin. Tavladan sonra satranca ya da 101 okeye de göz atabilirsiniz; kuralları satranç kuralları ve 101 okey kuralları sayfalarında.